Wydmy Liszyńskie (gm. Słupno, mazowieckie).

Przeciętnemu czytelnikowi wydmy kojarzą saharyjskim piaskiem, który pchany przez wiatr formuje pagóry o różnej wielkości i kształcie. Ruchome wydmy można obserwować również w Polsce, te najbardziej znane znajdują się na terenie Słowińskiego Parku Narodowego (woj. pomorskie). Duże obszary wydm śródlądowych są charakterystyczne dla równin Polski środkowej. Powstały po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia (12000 – 10000 lat temu) z piaszczystych form polodowcowych (sandrów, ozów, teras akumulacyjnych, itp.). Obecnie najczęściej porośnięte są roślinnością i należą do wydm ustalonych (nieruchomych). Z punktu widzenia form ochrony przyrody wydmy śródlądowe chronione są w parkach narodowych (np. Kampinoski PN), parkach krajobrazowych, a bardzo rzadko w postaci pomnika przyrody. Jeden z nielicznych o nazwie „Wydmy Liszyńskie” w możemy podziwiać w województwie mazowieckim, w gminie Słupno (pow. płocki).

GPS N 52°29’36.6″ , E 19°47’37.1″1. Wydmy Liszyńskie2. Wydmy Liszyńskie

Opisywane geostanowisko znajduje się po północnej stronie drogi biegnącej przez wieś Liszyno (ul. Jagiellońska), przy skrzyżowaniu z ul. Pogodną. Chroniony w formie pomnika przyrody obszar zajmuje 0,28 ha. Znaczna część tego terenu porośnięta jest lasem sosnowym, jednak najciekawszy fragment znajduje się na jego obrzeżu – tu bowiem została odsłonięta gleba kopalna zakumulowana przez wiatr po ustąpieniu lodowca.

3. Wydmy Liszyńskie4. Wydmy Liszyńskie

5. Wydmy Liszyńskie6. Wydmy Liszyńskie

7. Wydmy Liszyńskie8. Wydmy Liszyńskie

Odsłoniętą część wydmy porasta roślinność sucholubna (różne gatunki traw, kocanki piaskowe). Zastanawiające są liczne kopczyki piaskowe utworzone prawdopodobnie przez owady.

9. Roślinność sucholubna na Wydmach Liszyńskich10. Roślinność sucholubna na Wydmach Liszyńskich11. Roślinność sucholubna na Wydmach Liszyńskich12. Wydmy Liszyńskie - kopczyki z piasku13. Wydmy Liszyńskie - kopczyki z piasku

Wydmy Liszyńskie uzyskały status pomnika przyrody na mocy Orzeczenia nr 89 Wicewojewody Płockiego z dnia 27 grudnia 1983 r. o uznaniu za pomnik przyrody, obowiązujący akt prawny zapewniający im ochronę to Uchwała nr 248/XL/21 Rady Gminy Słupno z dnia 16 września 2021 r. w sprawie pomników przyrody na terenie Gminy Słupno.

Głaz Trygław w Tychowie – największy eratyk w Polsce (zachodniopomorskie).

Głazy narzutowe (inaczej eratyki, narzutniaki) to różnej wielkości fragmenty skalne przywleczone w plejstocenie przez lodowiec z terenów dzisiejszej Skandynawii. Eratyki o większych rozmiarach bardzo często są powoływane do ochrony pomnikowej i stanowią największą w kraju grupę spośród wszystkich pomników przyrody nieożywionej. Według danych GUS-u w 2024 r. status pomnika przyrody w Polsce posiadały 1104 głazy narzutowe. Ten największy – prawdziwy gigant o nazwie Trygław – znajduje się w powiecie białogardzkim, w miejscowości Tychowo (województwo zachodniopomorskie).

Tychowo - głaz Trygław

Głaz jest łatwy do odnalezienia, leży na terenie cmentarza komunalnego – dojazd i parking od ulicy Słonecznej. Jadąc główną drogą (nr 169) biegnącą przez miejscowość należy wypatrywać drogowskazu kierującego do Trygława.

GPS N 53°55’53.8” , E 16°15’39.6”

drogowskaz do głazu Trygław

pomnikowy głaz Trygław

Według jednej z wielu legend związanych z eratykiem pod głazem ukryty jest posąg Trygława – pogańskiego boga boga czczonego dawniej na Pomorzu. Znakomity opis głazu znajduje się w gablotce umieszczonej przy cmentarnej alei, biegnącej tuż przy narzutniaku.

opis głazu Trygław na cmentarzu w Tychowie

Jak wspomniano wcześniej Trygław jest największym eratykiem w Polsce, jego wymiary to: obwód – 44,7 m, maksymalna wysokość części nadziemnej wynosi 3,8 m, długość 16,9 m, a szerokość 11,2 m. Kubatura głazu (widoczna) wynosi 700 m³, przybliżona waga to 1,5 tys. ton. W publikacji „Tajemnice krajobrazów Pomorza Zachodniego” pod redakcją Zbigniewa Głąbińskiego można wyczytać że: wykonany podkop
przy podstawie głazu do głębokości 4 m nie osiągnął jego podstawy, wiercenie wykonane w 2002 roku w odległości 5 m od podstawy wykazało obecność skały na głębokości 6 m. Jego część podziemna zatem może być jeszcze większa niż ta, którą obserwujemy na powierzchni. Byłby to zatem największy głaz narzutowy na całym Niżu Europejskim.

autor przed głazem Trygławgłaz Trygław na terenie cmentarza w Tychowie

Trygław przypomina kształtem olbrzymi bochen chleba, który spłaszcza się stopniowo w kierunku północnym i na długości ok. 16 metrów tworzy pochyłą, wygładzoną powierzchnię.

płaska powierzchnia głazu Trygław

Materiałem budującym eratyk jest granitognejs o bardzo wyraźnej strukturze smużystej z dużymi oczkami skaleni i granatów oraz kwarcu. Głaz pochodzi ze Skandynawii, z rejonu Visby lub Uppsali w środkowej Szwecji, gdzie tego typu skały występują na
powierzchni.
powierzchnia głazu Trygławstruktury gnejsowe na powierzchni głazu TrygławNa szczycie opisywanego głazu w pierwszą niedzielę 1874 r. został ustawiony dębowy krzyż z figurą ukrzyżowanego Chrystusa, wykonaną z brązu. Tego samego dnia poniżej krzyża zainstalowano pamiątkową tablicę z niemieckimi napisami, których tłumaczenie znajduje się na sfatygowanej, blaszanej tablicy poniżej krzyża.

Tychowo - pomnikowy głaz Trygławkrzyż na szczycie głazu Trygławwidok na fragment cmentarza ze szczytu głazu Trygławtablica na szczycie głazu Trygławtablica u podstawy głazu Trygław Trygław uzyskał status pomnika przyrody nieożywionej już w 1954 r. na mocy Orzeczenia nr 12 Prezydium WRN w Koszalinie z dnia 20 lutego 1954 r. Obecnie obowiązująca podstawa prawna do jego ochrony to Rozporządzenie nr 7/92 Wojewody Koszalińskiego z dnia 8 września 1992 r. w sprawie uznania za pomniki przyrody.

pomnikowy głaz Trygław w Tychowiegłaz Trygław na cmentarzu w Tychowie