Głaz narzutowy Dzik we wsi Borowina (gm. Szprotawa, lubuskie).

Do niedawna jedynym pomnikiem przyrody nieożywionej w gminie Szprotawa (pow. żagański, lubuskie) był głaz narzutowy Flins, leżący przy drodze wojewódzkiej nr 297, w pobliżu wsi Długie. Na mocy Uchwały nr XIX/116/2025 Rady Miejskiej w Szprotawie z dnia 28 marca 2025 r. do ochrony pomnikowej powołano eratyk o nazwie „Dzik”, leżący na skraju kompleksu leśnego, w zachodniej części wsi Borowina. Do głazu prowadzi droga gruntowa – na jej początku przygotowano niewielki parking z drogowskazem.

parking z drogowskazem do głazu narzutowego Dzikdrogowskaz do głazu narzutowego Dzik

Zmotoryzowani turyści dalszą drogę (ok. 900 m) muszą pokonać pieszo, przy średnim tempie to raptem 15 minut spaceru w jedną stronę. Narzutniak jest schowany w zaroślach, jego odnalezienie ułatwi nam ustawiona w pobliżu tablica z opisem geologicznej ciekawostki.

GPS N 51°37’50.1″ , E 15°33’33.8″

końcowy fragment drogi go głazu Dziktablica przy głazie narzutowym Dzik

treść tablicy przy głazie narzutowym Dzik

Po zapoznaniu się z treścią kolorowej planszy posiadamy już dostateczną wiedzę, by bliżej przyjrzeć się pomnikowemu głazowi. Przy odrobinie wyobraźni sylwetka eratyku może rzeczywiście przypominać zarys dzika, stąd propozycja jego nazwy.

Borowina - głaz narzutowy Dzik

Borowina - głaz Dzik

Wymiary głazu Dzik są następujące: wysokość to 130 cm, długość/szerokość to 210/100 cm, obwód mierzony przy gruncie to 550 cm.

Borowina - pomnikowy eratyk o nazwie DzikBorowina - pomnikowy głaz o nazwie Dzik

Głaz Dzik został przywleczony przez lądolód skandynawski podczas zlodowacenia środkowopolskiego (stadiał Warty), ok. 150 tys. lat temu. Nie da się określić czy położenie głazu jest pierwotne, czy też został przesunięty z pola uprawnego na granicę lasu.

autor przy głazie narzutowym Dzikautor przy pomnikowym głazie Dzik

Niezwykle ciekawy jest skład petrograficzny pomnikowego narzutniaka: w przeważającej części to granitowa skała z żyłami różnokolorowych kwarców.

powierzchnia pomnikowego głazu Dzikpowierzchnia głazu Dzik z Borowinypowierzchnia pomnikowego eratyku Dzikpowierzchnia eratyku DzikPo stronie południowej głazu można wypatrzyć ksenolit – podłużny fragment ciemnej skały obcy dla typowego składu granitu.

głaz narzutowy Dzik z widocznym ksenolitemgłaz Dzik - widoczny fragment ksenolitu

Na koniec warto pochwalić zagospodarowanie turystyczne pomnikowego obiektu – już w chwili uprawomocniania się Uchwały teren wokół „Dzika” został pozbawiony krzaków, ustawiono tablicę z merytoryczną treścią i oznakowaniem pomnika przyrody oraz przygotowano niewielki parking z drogowskazem. Gratulacje! Doskonała praca warta uznania i naśladowania.

Głaz Trygław w Tychowie – największy eratyk w Polsce (zachodniopomorskie).

Głazy narzutowe (inaczej eratyki, narzutniaki) to różnej wielkości fragmenty skalne przywleczone w plejstocenie przez lodowiec z terenów dzisiejszej Skandynawii. Eratyki o większych rozmiarach bardzo często są powoływane do ochrony pomnikowej i stanowią największą w kraju grupę spośród wszystkich pomników przyrody nieożywionej. Według danych GUS-u w 2024 r. status pomnika przyrody w Polsce posiadały 1104 głazy narzutowe. Ten największy – prawdziwy gigant o nazwie Trygław – znajduje się w powiecie białogardzkim, w miejscowości Tychowo (województwo zachodniopomorskie).

Tychowo - głaz Trygław

Głaz jest łatwy do odnalezienia, leży na terenie cmentarza komunalnego – dojazd i parking od ulicy Słonecznej. Jadąc główną drogą (nr 169) biegnącą przez miejscowość należy wypatrywać drogowskazu kierującego do Trygława.

GPS N 53°55’53.8” , E 16°15’39.6”

drogowskaz do głazu Trygław

pomnikowy głaz Trygław

Według jednej z wielu legend związanych z eratykiem pod głazem ukryty jest posąg Trygława – pogańskiego boga boga czczonego dawniej na Pomorzu. Znakomity opis głazu znajduje się w gablotce umieszczonej przy cmentarnej alei, biegnącej tuż przy narzutniaku.

opis głazu Trygław na cmentarzu w Tychowie

Jak wspomniano wcześniej Trygław jest największym eratykiem w Polsce, jego wymiary to: obwód – 44,7 m, maksymalna wysokość części nadziemnej wynosi 3,8 m, długość 16,9 m, a szerokość 11,2 m. Kubatura głazu (widoczna) wynosi 700 m³, przybliżona waga to 1,5 tys. ton. W publikacji „Tajemnice krajobrazów Pomorza Zachodniego” pod redakcją Zbigniewa Głąbińskiego można wyczytać że: wykonany podkop
przy podstawie głazu do głębokości 4 m nie osiągnął jego podstawy, wiercenie wykonane w 2002 roku w odległości 5 m od podstawy wykazało obecność skały na głębokości 6 m. Jego część podziemna zatem może być jeszcze większa niż ta, którą obserwujemy na powierzchni. Byłby to zatem największy głaz narzutowy na całym Niżu Europejskim.

autor przed głazem Trygławgłaz Trygław na terenie cmentarza w Tychowie

Trygław przypomina kształtem olbrzymi bochen chleba, który spłaszcza się stopniowo w kierunku północnym i na długości ok. 16 metrów tworzy pochyłą, wygładzoną powierzchnię.

płaska powierzchnia głazu Trygław

Materiałem budującym eratyk jest granitognejs o bardzo wyraźnej strukturze smużystej z dużymi oczkami skaleni i granatów oraz kwarcu. Głaz pochodzi ze Skandynawii, z rejonu Visby lub Uppsali w środkowej Szwecji, gdzie tego typu skały występują na
powierzchni.
powierzchnia głazu Trygławstruktury gnejsowe na powierzchni głazu TrygławNa szczycie opisywanego głazu w pierwszą niedzielę 1874 r. został ustawiony dębowy krzyż z figurą ukrzyżowanego Chrystusa, wykonaną z brązu. Tego samego dnia poniżej krzyża zainstalowano pamiątkową tablicę z niemieckimi napisami, których tłumaczenie znajduje się na sfatygowanej, blaszanej tablicy poniżej krzyża.

Tychowo - pomnikowy głaz Trygławkrzyż na szczycie głazu Trygławwidok na fragment cmentarza ze szczytu głazu Trygławtablica na szczycie głazu Trygławtablica u podstawy głazu Trygław Trygław uzyskał status pomnika przyrody nieożywionej już w 1954 r. na mocy Orzeczenia nr 12 Prezydium WRN w Koszalinie z dnia 20 lutego 1954 r. Obecnie obowiązująca podstawa prawna do jego ochrony to Rozporządzenie nr 7/92 Wojewody Koszalińskiego z dnia 8 września 1992 r. w sprawie uznania za pomniki przyrody.

pomnikowy głaz Trygław w Tychowiegłaz Trygław na cmentarzu w Tychowie