Pomniki przyrody

Jedna z najgrubszych lip województwa podkarpackiego (będąca również w pierwszej piątce najokazalszych lip w Polsce) rośnie w Broniszowie – wsi położonej w gminie Wielopole Skrzyńskie (pow. ropczycko – sędziszowski). Lipa zajmuje centralne miejsce w zabytkowym parku z XVIII w, gruntownie przebudowanego na przełomie XIX i XX stulecia. Południowo – zachodni narożnik tego założenia parkowego o powierzchni ok. 4 ha znajduje się przy skrzyżowaniu szosy nr 986 z Ropczyc do Wielopola Skrzyńskiego z lokalną drogą do Broniszowa. Drogowskaz do lipy ustawiono obok przystanku autobusowego, jednak zmotoryzowani mogą mieć duży problem z bezpiecznym zaparkowaniem auta.

Wejście do parku znajduje się przy ogrodzonej kapliczce, obok ustawiono lakoniczną w swojej wymowie tablicę.

Po wejściu na teren parku widać złożone na ziemi pozostałości zabytkowej kamieniarki.

Już tylko kilkanaście kroków dzieli nas od ogromnej lipy, rosnącej na krawędzi stromej skarpy. O jej ochronę aktywnie zabiegał w latach 60 – tych XX w. polski botanik i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Władysław Szafer, po uzyskaniu statusu pomnika przyrody pod koniec sierpnia 1969 r. została nazwana jego imieniem.

W rejestrach pomników przyrody Lipa Szafera określana jest jako szerokolistna, w niektórych publikacjach („Drzewa Polski”, „Zabytkowe ogrody i parki województwa rzeszowskiego”) opisano ją jako lipę drobnolistną; dr hab. Łukasz Łuczaj w filmiku opublikowanym na You Tube widzi w niej cechy krzyżówki lipy drobnolistnej i szerokolistnej.

Pokrój opisywanej lipy jest typowy dla drzew rosnących na wpół otwartej przestrzeni – ma krótki, masywny pień z nisko wyrastającymi ogromnymi konarami oraz szeroką koronę.

Lipa Szafera została zgłoszona do konkursu Drzewo Roku 2022 i zajęła trzecie miejsce (1934 głosy).

Pomiar obwodu dokonany w kwietniu 2023 r. dał wynik 872 cm zmierzony na wysokości 130 cm oraz 842 cm na wysokości 100 cm, który należy uznać za obowiązujący, zgodny z zasadami dendrometrii. Wysokość drzewa ok. 30 metrów, szacunkowy wiek ok. 350 lat.

Stan zdrowotny lipy należy uznać za zadowalający, mimo widocznych dziupli i mrowiska w przyziemiu.

W broniszowskim parku rosną jeszcze trzy drzewa uznane za pomniki przyrody – dwa dęby szypułkowe (515 i 446 cm) i jeszcze jedna lipa szerokolistna (650 cm). Pierwszy z pomnikowych dębów rośnie na łące obok Lipy Szafera, drugi wyżej, na krawędzi zadrzewienia.

Druga pomnikowa lipa – jako jedyne pomnikowe drzewo oznaczone tabliczką – rośnie na skarpie, powyżej szosy.

Wydawać by się mogło, że pomiar obwodu pnia drzewa nie powinien przedstawiać większych trudności. Wystarczy przecież odmierzyć 130 cm od powierzchni gruntu, na tej wysokości opasać taśmę mierniczą dookoła pnia i odczytać wynik. Problemy mogą wystąpić przy nieregularnych, wielopniowych okazach; guzowatych bądź dziuplastych pniach. A co z drzewami rosnącymi na pochyłości terenu? Tu zasady dendrometrii są nieubłagane – wysokość 130 cm odmierzamy z najwyższego punktu, czyli od górnej strony stoku.

zasada pomiaru drzewa rosnącego na stoku

obrazek pochodzi z „Drzewa Polski”, PWN 2016 r.

Dlaczego o tym wszystkim piszę w artykule o pomnikowym dębie ze Stasiówki? Otóż dlatego, bo ktoś z pewnością zmierzył ten okaz nie stosując się do zasad dendrometrii. Oficjalnie w rejestrach RDOŚ oraz w rejestrze centralnym dąb mierzy w obwodzie aż 820 cm(!), w rzeczywistości – o 150 cm mniej.

Ten wspaniały egzemplarz dębu szypułkowego rośnie przy drodze, kilkanaście metrów od posesji Stasiówka 21 (gm. Dębica, pow. dębicki, woj. podkarpackie). Na mocy Rozporządzenia Wojewody Tarnowskiego Nr. 2/96 z dnia 16-01-1996 r. jest chroniony jako pomnik przyrody ożywionej.

GPS N 50°01’05.9″, E 21°28’36.1″

Drzewo posiada dobrze rozwiniętą koronę i prosty pień rozgałęziający się na wysokości 10 metrów na dwa wiodące przewodniki. Na pniu od strony drogi powieszono kapliczkę oraz typową tabliczkę z napisem „Pomnik Przyrody”.

Wróćmy teraz do pomiaru obwodu pomnikowego okazu. Dąb rośnie na stoku, więc zgodnie z zasadami dendrometrii pomiaru obwodu należy dokonać na wysokości pierśnicy – czyli 130 cm – na górnej części stoku, od strony budynku. Spójrzmy jednak jak wygląda sprawa pomiaru od dolnej części stoku. Dla lepszego zobrazowania na drugim zdjęciu pojawił Paweł Lenart. Widać wyraźnie, że pierśnica mierzona od dołu to w zasadzie poziom gruntu na górze, a właściwy pomiar obwodu powinien zostać wykonany tuż poniżej tabliczki.

Prawidłowo zmierzone drzewo mierzy 671 cm w obwodzie (a nie 820 cm!), wysokość dębu 21 metrów.

Warto również zwrócić uwagę na dom sąsiadujący z pomnikowym dębem. To coraz rzadziej spotykany przykład drewnianego budownictwa wiejskiego.

Pomnikowa lipa z Broniszowa (gm. Wielopole Skrzyńskie, podkarpackie).

Pomnikowy dąb ze Stasiówki (gm. Dębica, podkarpackie).