Dąb szypułkowy „Jerzy” z Mąkoszyc (gmina Lubsza, opolskie).

Opublikowany 10 maja 2023 przez mareke

Mąkoszyce to wieś położona w gminie Lubsza (pow. brzeski, opolskie), oddalona od Namysłowa o 20 km i 16 km od Brzegu. Miejscowość otoczona jest lasami chronionymi w formie Stobrawskiego Parku Krajobrazowego, północna część sioła leży na Obszarze Chronionego Krajobrazu „Lasy Stobrawsko – Turawskie”. Jedynym pomnikiem przyrody w Mąkoszycach jest okazały dąb szypułkowy, rosnący na tyłach szkoły przy ul. Pocztowej 6, w pobliżu zabytkowych zabudowań folwarcznych. Dojście do drzewa jest możliwe ścieżką biegnącą pomiędzy bankiem a blokiem mieszkalnym.

GPS N 50°56′28.4″ , E 17°38′03,3″

Opisywany dąb uzyskał status pomnika przyrody już w 1957 r. Obowiązująca podstawa prawna do jego ochrony to Rozporządzenie Nr 0151/P/38/05 Wojewody Opolskiego z dnia 26 października 2005 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody.

Pomnikowy okaz otoczono dość wysokim, drewnianym płotem, na którym powieszono tablicę opisującą wszystkie parametry dębu i krótką historię miejscowości. Trzeba przyznać, że to jedna z niewielu tablic z konkretnym i merytorycznym tekstem z jaką miałem przyjemność się zapoznać podczas wieloletniej działalności – wielkie brawa!

Na mocy Uchwały nr XXXIV/309/2022 Rady Gminy Lubsza z dnia 23 czerwca 2022 r. pomnikowy dąb uzyskał oficjalne imię „Jerzy”.

Pień „Jerzego” mierzy w obwodzie 660 cm (dane z Uchwały), wysokość drzewa 28 metrów, szacunkowy wiek – ok. 400 lat. Stan zdrowotny drzewa średni, na pniu widoczny jest rozległy ubytek, koronę ustabilizowano wiązaniami elastycznymi.

Drewniane budki przybite do pnia pomnikowego dębu mają służyć nietoperzom.

Ponadprzeciętne perły dendrologiczne kryją się w parku podworskim z pocz. XIX w. Jedno z wejść do założenia parkowego znajduje się na tyłach kościoła, obok remizy strażackiej. Po przekroczeniu parkowej bramy ujrzymy grupę wiekowych lip, przy których zlokalizowany jest grobowiec Landsbergów.

Z tego miejsca jest już widoczna (raczej po sezonie wegetacyjnym) sylwetka ogromnego platana klonolistnego – to najprawdopodobniej najgrubszy okaz tego gatunku w województwie opolskim.

Pomiar dokonany w połowie lutego 2023 r. dał wynik 832 cm (na wysokości 65 cm nad gruntem). Według danych zamieszczonych na stronie Rejestru Polskich Drzew Pomnikowych najgrubszy platan w woj. opolskim mierzy w obwodzie 728 cm (Opole, Plac Wolności), gigant z Makoszyc jest o ponad metr grubszy, co stawia go z pierwszej piątce najokazalszych platanów w Polsce! Na usta ciśnie się tylko jedno pytanie – dlaczego takie rekordowe drzewo nie jest pomnikiem przyrody!?

Ochroną pomnikową powinien zostać objęty również drugi parkowy platan o obwodzie 673 cm – to piękny i zdrowy okaz o wysokości ponad 30 metrów.

Trzeci platan – najchudszy z całej grupy – posiada niestety rozległy ubytek w dolnej części pnia.

Warty uwagi jest również okazały dąb posiadający zdrowy pień o obwodzie 582 cm – w pełni zasługuje na status pomnika przyrody.

Nie pozostaje nic innego jak apelować do władz gminnych o poszerzenie listy pomnikowych drzew o okazy rosnące w mąkoszyckim parku.

Dlaczego drzewo z tabliczką nie jest pomnikiem przyrody?

Opublikowany 10 kwietnia 2023 przez mareke

Odpowiedz

Zachowując w kadrze piękno polskiej przyrody na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, niejednokrotnie zdarzyło mi się robić zdjęcia drzewom posiadającym stosowną tabliczkę charakterystyczną dla obiektów chronionych pomnikowo, których nie sposób było odnaleźć w obowiązującym rejestrze pomników przyrody. Znalezienie odpowiedzi na pytanie zadane w tytule artykułu wymagało przejrzenia wielu aktów prawnych i generalnie doprowadziło do uformowania trzech wniosków:

1. Drzewo posiadało status pomnika przyrody, ale stosownym aktem prawnym została z niego zniesiona ochrona pomnikowa.

Na Dolnym Śląsku tylko w 2022 r. opublikowano 13 uchwał znoszących całkowicie lub częściowo (w przypadku alei) ochronę ustawową z pomnikowych okazów. Jako powód podaje się lakonicznie utratę wartości przyrodniczych lub zapewnienie bezpieczeństwa publicznego. Nie zawsze takie drzewa zostają natychmiast wycięte, często stoją jeszcze wiele lat i nikt się nie kwapi, by zdjąć z niego tabliczkę. W mojej okolicy takim przykładem jest topola czarna z Zachełmia – Podzamcza. Status pomnika przyrody utraciła w 2015 r., ale na szczęście dalej żyje.

2. Drzewo posiadało status pomnika przyrody, ale w skutek zawirowań po reformie administracyjnej w 1999 r. powołujący go akt prawny został uchylony.

Aby dobrze zrozumieć zagadnienie polecam zapoznanie się z poniższą tabelą:

Kluczowym momentem w omawianej sprawie jest wejście w życie Ustawy z dnia 16.04.2004 r. o ochronie przyrody, która narzuca na barki wojewody przymus prowadzenia rejestru pomników przyrody (ten obowiązek został z niego zdjęty po wejściu w życie Ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko). Do kogo miał się wojewoda zgłosić po istniejący w tamtym czasie wykaz pomników? Mógł się zgłosić do starosty, o ile ten zdążył od początku roku cokolwiek zdziałać. Można było sięgnąć po rejestry ministerialne, ale te pewnie nieaktualne, ponadto trzeba by je było skorelować z przebiegiem nowych granic województwa. Dodatkową komplikacją były pomniki przyrody powstałe w międzyczasie na mocy uchwał rad gminy. Zamiast podjąć iście benedyktyńską pracę niektórzy wojewodowie poszli na skróty. Opublikowali rozporządzenia powołujące całe setki pomników przyrody, uchylając akty prawne dotyczące tych istniejących. Zobaczmy, jak to wyglądało na Dolnym Śląsku:

ROZPORZĄDZENIE NR 15
WOJEWODY DOLNOŚLĄSKIEGO
z dnia 27 listopada 2006 r.

Niniejsze Rozporządzenie poprzedzone było:
– Zarządzeniem Nr 10/88 Wojewody Wałbrzyskiego z dnia 12 marca 1988 r. (Dz. Urz. Woj. Wałbrzyskiego Nr 9, póz. 69);
– Rozporządzeniem Nr 3 Wojewody Wałbrzyskiego z dnia 20 kwietnia 1995 r. (Dz. Urz. Woj. Wałbrzyskiego Nr 7, póz. 21);
– Rozporządzeniem Nr 10/98 Wojewody Wałbrzyskiego z dnia 30 października 1998 r. (Dz. Urz. Woj. Wałbrzyskiego Nr 31, póz. 220);
– Rozporządzeniem Nr 17/98 Wojewody Wałbrzyskiego z dnia 17 grudnia 1998 r. (Dz. Urz. Woj. Wałbrzyskiego Nr 34, póz. 258);
– Rozporządzeniem Nr 28 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 24 listopada 1999 r. (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego Nr 35, póz. 1407, w zakresie załącznika pod póz. 4);
– Rozporządzeniem Nr 10 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 13 marca 2002 r. (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego Nr 33, póz. 819, w zakresie załącznika od l.p. 25 do 75);
– Rozporządzeniem Wojewody Dolnośląskiego z dnia 19 kwietnia 2002 r. (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego Nr 69, póz. 1321 w zakresie załącznika od l.p. 13 do 18,
– Rozporządzeniem Nr 4 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 2 marca 2004 r. (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego Nr 45, póz. 875), które tracą moc z dniem wejścia w życie niniejszego Rozporządzenia.

Ze względu na błędy redakcyjne wytknięte przez Ministerstwo Środowiska oraz konieczność uszczegółowienia lokalizacji pomników przyrody wojewoda publikuje nowe rozporządzenie:

ROZPORZĄDZENIE Nr 11
WOJEWODY DOLNOŚLĄSKIEGO
z dnia 8 sierpnia 2008 r.

4. Traci moc Rozporządzenie Nr 15 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 27 listopada
2006 r. w sprawie ustanowienia pomników przyrody ożywionej i nieożywionej,
znajdujących się na terenie województwa dolnośląskiego (Dz. Urz. Woj. Dolnośl. Nr 253,
póz. 3768 z dnia 4 grudnia 2006 r.).

Finalnie, głównie w części dotyczącej dawnego województwa wałbrzyskiego, pomnikami przyrody są wyłącznie obiekty wymienione w rozporządzeniu wojewody, a że nieokreślona ilość istniejących wcześniej pomników przyrody nie trafiła do tego dokumentu – trudno, miały pecha!

Jeszcze większym radykalizmem wykazał się Wojewoda Lubuski – uchylił wszystkie obowiązujące wcześniej akty prawne (poza uchwałami rady gmin) i zastąpił stosem nowych rozporządzeń publikowanych w dzienniku urzędowym w latach 2005 – 2006. Tym samym w całym obowiązującym obecnie rejestrze pomników przyrody nie znajdziemy obiektu o podstawie prawnej starszej niż 1993 r. Tylko w samym Żaganiu z listy pomników przyrody „znikło” prawie 30 drzew rosnących na terenie parku przypałacowego.

3. Drzewo nigdy nie było pomnikiem przyrody a powieszoną tabliczkę należy uznać za samowolę.

Powodów takiego stanu rzeczy może być kilka, często wynika to z nierozróżniania pojęć: „drzewo o walorach pomnikowych” i „drzewo pomnikowe”. Te pierwsze spełnia kryteria by być pomnikiem przyrody, zaś drugie już nim jest i posiada stosowną podstawę prawną. Znam przykłady, gdzie rewitalizując wiejski park lokalni działacze bezprawnie znakują drzewo/drzewa, no bo „jak takie grube nie jest pomnikiem przyrody”. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia np. w Sichowie, gdzie obok rekordowego tulipanowca amerykańskiego rosną dwa okazałe platany oznakowane tabliczką, chociaż nigdy nie zostały ustanowione pomnikami przyrody.

Kilka obiektów przyrodniczych oznakowanych jako pomnik przyrody a posiadających trefną podstawę prawną, napotkałem na terenach leśnych. Trudno leśnikom czy nadleśnictwu zarzucać niekompetencję w tych sprawach, być może po latach nieskutecznych próśb kierowanych do władz gminnych dokonują „samostanowienia” pomnika przyrody. Za przykład mogę podać „Leśne Kandelabry” w Nadleśnictwie Krzystkowice (gm. Bobrowice, lubuskie).

„Leśne Kandelabry” nie figurują w rejestrach pomników przyrody (zarówno w regionalnym, jak i w centralnym), nie przyznaje się do niego gmina Bobrowice. Podstawą prawną powołania pomnika przyrody nie może być ustawa, tylko rozporządzenie bądź uchwała, a cytowany na tablicy art. 45 dotyczy zakazów związanych z pomnikami przyrody.

Duża liczba drzew podpisanych jako pomniki przyrody znajduje się w arboretum w Wojsławicach, w gminie Niemcza (dolnośląskie). Szczegóły można znaleźć w artykule Piotra Jagodzińskiego „Zapomniane Pomniki Przyrody„. Znajduje się w nim również godna pochwały lista „zapomnianych pomników przyrody”, choć chciałbym zaznaczyć, że nie zgadam się z proponowaną przez autora tezą obarczającą winą za całe zamieszanie urzędy gminy.