Pomnikowe skały przy zamku Rabsztyn (gm. Olkusz, małopolskie).

Murowana warownia na Wzgórzu Rabsztyńskim (447,5 m) powstała prawdopodobnie pod koniec XIV w. Zamek rozbudowano w poł. XV w. oraz na pocz. XVII w. już w stylu renesansowym. W 1655 r. wojska szwedzkie splądrowały i spaliły zabudowania zamkowe, od tamtej pory obiekt popadał w coraz większą ruinę.

GPS  N 50°17′59″, E 19°35′32″

Zamek w Rabsztynie

Trwające od kilkunastu lat prace rekonstrukcyjne dobiegają końca. Budowla po wykupieniu biletu udostępniana jest do zwiedzania, na zamku znajduje się kawiarnia i toalety, widoki z wieży przy dobrej pogodzie oszałamiają. 

Zamek RabsztynZamek Rabsztyn od płn-wsch.Zapewne niewiele z setek osób odwiedzających codziennie zamek Rabsztyn jest świadoma tego, że wapienne skały na których posadowiono wieżę oraz pobliskie ostańce na zboczu wzniesienia, są chronione w formie pomnika przyrody nieożywionej.

wieża zamku w Rabsztynie

Rabsztyn - wieża zamku posadowiona na wapiennej skalewapienna skałka przy wieży zamku w Rabsztynie

Rabsztyn - pomnikowa skała na której wybudowano wieżę zamkowąwapienna skała o którą oparto schody na wieżę zamkowąRabsztyn - pomnikowa skaławapienne skałki na wewnętrznym dziedzińcu zamku w Rabsztynie

Skały na których posadowiono zamek powstały w okresie górnej jury (161-146 mln lat temu). W tym czasie na obszarze dzisiejszej Wyżyny Krakowsko – Częstochowskiej znajdowało się morze, w którym w warunkach ciepłego klimatu powstawały rafopodobne struktury (tworzone przez gąbki, sinice i bakterie – nie korale) oraz osady z resztek roślin i zwierząt. To one stały się głównym budulcem wapieni skalistych, charakteryzujących się brakiem widocznego warstwowania. W wapieniach jurajskich można odnaleźć ciekawe skamieniałości, głównie amonitów.

amonit w jurajskim wapieniu

Piękne ostańce skalne widoczne są po zewnętrznej stronie murów zamkowych, od strony północno-zachodniej.

wieża zamku RabsztynRabsztyn - pomnikowe skałki obok wieży zamkowej

pomnikowe skały przy zamku RabsztynZamek Rabsztyn od płn-zach.pomnikowa skałka obok zamku Rabsztynwapienna skałka obok zamkowej wieży w Rabsztynie

Mniejsze formy skalne odsłaniają się na południowym zboczu wzniesienia, od strony asfaltowej drogi. 

Rabsztyn - pomnikowe skałki poniżej zamkupomnikowa skałka poniżej zamku w Rabsztynie

wapienne skałki na zboczu Wzgórza Rabsztyńskiegopomnikowe skałki na zboczu Wzgórza Rabsztyńskiegopomnikowe skałki na zboczu wzgórza zamkowegoRabsztyn - pomnikowa skała wapiennawapienne skały u podnóża zamku w Rabsztyniepomnikowe skałki u podnóża Wzgórza Rabsztyńskiegogrupa pomnikowych skałek poniżej Zamku Rabsztyn

Część skał schowana jest w lesie.

wapienna skałka w lesie obok zamku Rabsztyn

Skały na Wzgórzu Rabsztyńskim powołano do ochrony pomnikowej na mocy Decyzji RL-op-8311/259/70 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 23.11.1970 roku.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich (m. Dąbrowa Górnicza, śląskie).

Zgodnie z definicją wywierzysko to wydajny wypływ wody, która na obszarach krasowych najpierw znika w szczelinach skalnych, a następnie wypływa na powierzchnię w postaci sporego strumienia (lub małej rzeki) o dużym przepływie. Jedyne w województwie śląskim wywierzysko o statusie pomnika przyrody znajduje się w Dąbrowie Górniczej, w dzielnicy Strzemieszyce Wielkie, przy ul. Strzemieszyckiej, pomiędzy posesjami o nr 134 i 148. Ochroną objęto dwa akweny wodne wraz otuliną o powierzchni 1,3 ha.

GPS  N 50°18′23″, E 19°19′24″

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich

Od strony ulicy miejsce oznaczono dużą tablicą, obecnie już mocno spłowiałą.

tablica przed pomnikiem przyrody w Strzemieszycach Wielkichtablica - pomnik przyrody Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich

Źródła wód wapniowo – magnezowych znajduje się na górnym stawie, na wysokości 290 m n.p.m. Obszar ich zasilania nie jest ustalony. Warstwę wodonośną stanowią skały węglanowe (wapienie i dolomity) triasu.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - roślinność górnego stawuWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - wschodni brzeg górnego stawuWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - wierzba rosnąca na brzegu górnego stawuWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - górny stawWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - fragment górnego stawu

Miejsca wypływu wód odznaczają się brakiem roślinności i znacznie jaśniejszym dnem. Wydajność źródeł to ok. 50 l/s. Mimo dużej przejrzystości i czystości woda nie nadaje się do picia, ze względu na obecność bakterii Coli.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - kaczki na górnym stawieWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - jaśniejsze plamy oznaczające wypływ wodyWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - widoczne wypływy na górnym stawie

Pomnik przyrody „Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich” utworzony został uchwałą Rady Miejskiej w maju 1996 r. Celem ich ochrony jest obszar wydajnych źródeł wraz z towarzyszącą im fauną źródliskową, jej najważniejsi przedstawiciele to m.in.: kiełż zdrojowy, wypławek kątogłowy, źródlarka karpacka, pstrąg potokowy.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - staw górny

Mnichem oraz przepustem wodnym pod groblą woda przedostaje się do dolnego stawu.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - mnich na stawie górnymWywierzysko w Strzemieszycach Wielkich - mnich na górnym stawieWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - grobla między stawamiWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - grobla i przepust wodnyWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - przepust wodny między stawamiWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - grobla między górnym a dolnym stawem

Dolny staw jest znacznie bardziej zarośnięty niż górny (zdjęcia przedstawiają stan z października 2021 r). Co ciekawe, rok wcześniej stawy były oczyszczane z roślinności.

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - staw dolny od strony wschodniejWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - dolny stawWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - staw dolny

Przepust na dolnym stawie odprowadza wodę do pobliskiego strumienia o nazwie Bobrek (dopływ Białej Przemszy).

Wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - mnich na dolnym stawieStrzemieszyce Wielkie - ciek odprowadzający wodę z wywierzysk do potoku Bobrek

Teren przy stawach jest przygotowany jako atrakcja turystyczna dla przyjezdnych i jako teren spacerowy dla mieszkańców. Dla aut utworzono parking, utwardzono część ścieżek, ustawiono ławki oraz przygotowano schody umożliwiające zejście do lustra wody. Do stawów przylega niewielki park z placem zabaw i siłownią na powietrzu.

Strzemieszyce Wielkie - teren parkowy przylegający do wywierzyskWywierzyska w Strzemieszycach Wielkich - schody do stawu

Na terenie Wywierzyska znajduje się przystanek Szlaku Kruszcowego – Płuczka Strzemieska. W XIX w. w tym miejscu przepłukiwane były rudy cynku, ołowiu i żelaza (galman).

tablica Szlaku Kruszcowego - Płuczka Strzemieska